“Ai kiểm soát các tuyến hàng hải, người đó kiểm soát thương mại. Ai kiểm soát thương mại, người đó kiểm soát quyền lực.”
— Thủ tướng Phan Văn Khải, phát biểu tại Hội nghị về Kinh tế Biển, Hải Phòng, năm 2003.
Nhiều người đã quên đi câu nói ấy, phát ra tại một hội trường nhỏ bên bờ cảng Đình Vũ cách đây hơn hai thập kỷ. Lúc bấy giờ, khái niệm “quyền lực hàng hải” có vẻ xa lạ với một quốc gia vẫn đang quay cuồng với cải cách hậu Đổi mới. Nhưng trong ánh mắt của vị Thủ tướng, hình như đã thấp thoáng một viễn cảnh lớn hơn: rằng Việt Nam – với đường bờ biển dài hơn 3.200 km, không chỉ có vị trí địa lý thuận lợi cho thương mại, mà có thể trở thành một điểm tựa chiến lược trong bản đồ quyền lực châu Á đang tái định hình.
Từ hạ tầng kinh tế sang tiền đồn địa chính trị
Hai thập kỷ sau, thế giới đã thay đổi. Và vai trò của Việt Nam – nằm ngay trung tâm của tuyến vận tải quốc tế giữa Ấn Độ Dương và Tây Thái Bình Dương đang nổi lên không phải chỉ vì lợi thế logistics. Trong một thời đại mà các tuyến hàng hải đã trở thành chiến trường chính của các cuộc cạnh tranh quyền lực giữa Mỹ và Trung Quốc, giữa các siêu cường và các cường quốc khu vực – các cảng biển Việt Nam đang trở thành điểm chốt chiến lược không thể xem nhẹ.
Từ Lạch Huyện tới Cái Mép, từ kế hoạch cảng nước sâu Trần Đề ở Sóc Trăng cho tới dự phóng dài hạn ở Quảng Trị, một bản đồ mới đang được vẽ ra không bởi các kỹ sư giao thông, mà bởi các chiến lược gia quốc phòng và cố vấn an ninh. Và nếu Việt Nam không cẩn trọng, bản đồ ấy có thể được định hình bởi các thế lực bên ngoài.
Không còn là chuyện container
Sự biến chuyển trong vai trò của cảng biển không xảy ra trong chân không. Cuộc chiến thương mại Mỹ – Trung dưới thời Donald Trump đã làm đứt gãy niềm tin vào chuỗi cung ứng toàn cầu vốn được đặt nền móng từ thời hậu chiến. Hàng loạt công ty công nghệ và sản xuất quy mô lớn từ Apple đến Intel, từ Samsung đến Lego đều bắt đầu tìm nơi đặt chân mới cho nhà máy, tránh sự bất ổn của Trung Quốc và sự trừng phạt chính trị của Mỹ.
Việt Nam trở thành điểm đến lý tưởng trong chiến lược “China+1”. Nhưng điều quan trọng hơn là: các tuyến cảng biển của Việt Nam bắt đầu lọt vào radar của Washington, Tokyo, Canberra và New Delhi – những quốc gia cùng chia sẻ mục tiêu “tái cân bằng” chuỗi cung ứng và kiểm soát Trung Quốc trên biển.
Trung Quốc và “vòng siết mềm”
Không ai hiểu giá trị chiến lược của cảng biển hơn Trung Quốc. Trong hai thập kỷ qua, Bắc Kinh đã xây dựng một mạng lưới các cảng thương mại – kiêm quân sự tiềm năng trải dài từ Gwadar (Pakistan), Hambantota (Sri Lanka), tới Djibouti (châu Phi). Giới phân tích phương Tây gọi đây là “Chuỗi ngọc trai” (String of Pearls), nhưng với Trung Nam Hải, đây là tuyến sinh mệnh hậu cần, đảm bảo dòng chảy thương mại và năng lượng cho nền kinh tế.
Trong khu vực Biển Đông, Trung Quốc đã quân sự hóa một loạt đảo nhân tạo và không giấu tham vọng biến Trường Sa, Hoàng Sa thành các “siêu cảng tiền tiêu”. Hành động này không chỉ nhằm áp đặt chủ quyền, mà còn mang mục tiêu dài hạn: vượt mặt Singapore và kiểm soát dòng vận chuyển toàn vùng Đông Nam Á.
Việt Nam nằm ngay giữa trục Malacca – Đài Loan – Nhật Bản – Hàn Quốc – là “mắt xích còn lỏng” trong chuỗi siết mềm đó. Và đó chính là lý do khiến cảng biển Việt Nam, từ chỗ chỉ là nơi đón tàu, nay trở thành điểm nóng địa chính trị.
Mỹ và đồng minh: Mở rộng tầm ảnh hưởng qua tuyến cảng
Chính quyền Biden, dù không gay gắt như thời Trump, vẫn giữ nguyên trục cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc. Chiến lược Ấn Độ – Thái Bình Dương của Lầu Năm Góc, công bố năm 2022, đặt trọng tâm vào việc xây dựng “khả năng răn đe linh hoạt” tại khu vực biển Đông và trong đó, Việt Nam được đánh giá là một trong những đối tác có “tiềm năng chiến lược chưa khai thác”.
Năm 2023, Mỹ tuyên bố cấp vốn ODA và tài trợ kỹ thuật cho việc phát triển hạ tầng hàng hải tại Việt Nam thông qua các công cụ tài chính mới như DFC (Development Finance Corporation). Nhật Bản và Hàn Quốc cũng tăng cường đầu tư vào các dự án cảng như Lạch Huyện (qua JICA) hay Cái Mép (qua liên doanh với MOL và NYK).
Câu hỏi không phải là “ai xây cảng?”, mà là “ai kiểm soát dòng hàng?”. Và xa hơn, “ai có quyền hiện diện chiến lược khi căng thẳng quân sự xảy ra?”.
Cạnh tranh “quyền neo đậu” trong chuỗi quyền lực mới
Cách Trung Quốc hình thành “tam giác quyền lực hàng hải” giữa Hồng Kông – Chu Hải – Thượng Hải cho thấy tham vọng không chỉ kiểm soát vận chuyển hàng hóa, mà còn nắm vai trò “định hình luật chơi”. Với cảng Chu Hải trở thành điểm kết nối chiến lược giữa Đại Lục và Hong Kong, Bắc Kinh có thể “tắt-mở” cả khu vực Nam Trung Hoa như một công tắc.
Trong khi đó, viễn cảnh xây dựng kênh đào Kra (Clara Canal) ở Thái Lan dù vẫn là ý tưởng – đang được Trung Quốc hậu thuẫn mạnh mẽ. Nếu dự án này thành hiện thực, tuyến hàng hải sẽ rút ngắn hành trình từ Ấn Độ Dương sang Biển Đông hàng trăm hải lý, đồng thời khiến vai trò trung chuyển của Singapore suy yếu rõ rệt.
Và ai sẽ hưởng lợi từ sự sụt giảm vai trò của Singapore? Rất có thể là Việt Nam, nếu kịp thời xây dựng các cảng cửa ngõ tại miền Trung và Nam Bộ để đón luồng tàu mới.
Chiến lược “trung lập tích cực” của Việt Nam: Cơ hội hay thế kẹt?
Việt Nam đang thực hành một dạng chiến lược được các nhà phân tích gọi là “trung lập tích cực” – không chọn phe, nhưng chọn cơ hội. Trong khi từ chối cho bất kỳ quốc gia nào đặt căn cứ quân sự, Việt Nam vẫn khéo léo cho phép các tập đoàn Nhật, Hàn, Mỹ, EU đầu tư vào cảng và logistics.
Nhưng ranh giới giữa “đa phương hóa” và “mất quyền kiểm soát” là rất mong manh. Nếu các cảng chiến lược như Lạch Huyện hay Cái Mép dần rơi vào tay các liên doanh nước ngoài với tỷ lệ sở hữu lớn, Việt Nam có thể mất khả năng điều phối dòng vận chuyển – và rộng hơn, đánh mất quyền mặc cả trong các đàm phán địa chính trị lớn hơn.
Việt Nam cần một chiến lược cảng biển không đơn thuần là “gọi vốn đầu tư”, mà là xác lập rõ vị trí chiến lược quốc gia trên bàn cờ quyền lực khu vực.
Từ bến cảng tới tuyến phòng thủ mềm
Một số chuyên gia quân sự cho rằng: trong thế giới mới, cảng biển không chỉ là nơi cập tàu, mà còn là tuyến phòng thủ mềm (soft-defense line). Việc kiểm soát thông tin hàng hóa, dòng tàu, thiết bị viễn thông tại các cảng có thể là điểm khởi đầu cho việc kiểm soát thông tin kinh tế – và từ đó, ảnh hưởng tới an ninh quốc gia.
Hồng Kông là ví dụ điển hình: trong suốt hai thập kỷ, cảng container số một thế giới này là công cụ kiểm soát chuỗi thương mại toàn cầu của Trung Quốc. Nhưng sau năm 2019, nó cũng trở thành một trong những “con tin chiến lược” của cuộc đối đầu Mỹ – Trung.
Bài học rút ra rất rõ: Cảng biển là con dao hai lưỡi – vừa là tài sản phát triển, vừa là rủi ro an ninh nếu thiếu kiểm soát chiến lược.
Không có tuyến biển nào là trung lập mãi mãi
Một Việt Nam bề ngoài “không liên minh quân sự” vẫn không thể đứng ngoài cuộc chơi quyền lực toàn cầu đang xoáy quanh các tuyến hàng hải và hạ tầng cảng biển. Trong cuộc chơi ấy, quyền lực không chỉ đến từ tàu chiến, mà đến từ cả những hợp đồng BOT cảng, từ giấy phép logistics, từ dữ liệu container.
Sự trỗi dậy cảng biển Việt Nam là một cơ hội nhưng cũng là một bài kiểm tra trí tuệ chiến lược của quốc gia.
Trong ký ức của nhiều người, câu nói năm 2003 của Thủ tướng Khải chỉ là một chi tiết bị lãng quên. Nhưng trong năm 2025, giữa lúc các tập đoàn logistics lớn đang tranh giành từng mét cầu cảng Việt Nam, nó vang lên như một lời tiên tri. Việt Nam đã đến lúc không chỉ là nước có biển – mà phải là quốc gia biết chơi trò chơi chính trị trên mặt biển.
